1.      จากการทำโครงการถอดบทเรียนที่ได้จัดการไปเรียบร้อยแล้วนั้น นิสิตคิดว่า บทเรียนของกระบวนการและเทคนิคการทำงานของนักพัฒนาสังคม ต้องอาศัยความรู้ใดบ้าง สิ่งที่ได้จากแนวคิดจากหนังสืออ่านประกอบเหมาะสมหรือไม่ เพราะเหตุใด จงอภิปรายมาโดยละเอียด

         จากการลงพื้นที่ทำโครงการสร้างเครือข่ายระหว่างกลุ่มเกษตรผสมผสานและกลุ่มน้ำพริกแกง ในครั้งนี้ทำให้ได้รับประสบการณ์ต่างๆมากมาย ได้เรียนรู้ชุมชน  ได้รู้และเข้าใจแนวคิดและทฤษฎีที่เรียนมามากขึ้น สามารถ ปรับเทคนิคและกระบวนการทำงานต่างๆให้เข้ากับสภาพของชุมชน กระบวนการและเทคนิคการทำงานต่างๆของนักพัฒนานั้นเป็นสิ่งที่จำเป็นและสำคัญมากในการทำโครงการครั้งนี้ เพราะการที่จะใช้กระบวนการและเทคนิคในการทำงานจะต้องอาศัยความรู้ ความเข้าใจในหลายๆอย่าง  ทั้ง ตัวข้อมูลของชุมชน  ข้อมูลของสมาชิกในกลุ่ม องค์กร หรือทีมนักพัฒนาเอง ดังคำที่ว่า “รู้เขารู้เรารบร้อยครั้งก็ชนะร้อยครั้ง”

         คำว่า “รู้เขา” คือ การที่เราในฐานะนักพัฒนาจะต้องมีข้อมูลด้านต่างๆของพื้นที่เป้าหมายไม่ว่าจะเป็น สภาพภูมิประเทศ สภาพเศรษฐกิจ สภาพสังคม วัฒนธรรมชีวิตวามเป็นอยู่ จำนวนประชากร ประวัติความเป็นมาของหมู่บ้าน การเมืองการปกครองในท้องถิ่น อำนาจ ผู้มีอิทธิพล ตลอดจนความเชื่อ ทัศนะคติที่คนในชุมชนมีต่อนักพัฒนา สิ่งต่างๆเหล่านี้ ล้วนแล้วแต่เป็นสิ่งสำคัญและจำเป็นที่นักพัฒนาจะต้องรู้ เพื่อจะได้ทราบถึงสภาพปัญหาที่แท้จริง ก่อนที่จะวางแผนงานหรือตัดสินใจใช้เทคนิคและกระบวนการใดในการปฏิบัติงาน

         ส่วนคำว่า “รู้เรา” คือการที่เรานั้นรู้และเข้าใจในตัวนักพัฒนาเอง ไม่ว่าจะเป็นระบบโครงสร้างการทำงานภายในกลุ่ม ตำแหน่ง หน้าที่การทำงาน ยุทธศาสตร์ของกลุ่มจะต้องชัดเจน ทั้งนี้อาจรวมไปถึง ความรู้ และทักษะในการทำงานร่วมกันเป็นทีมหรือ การทำงานร่วมกับชุมชนด้วย และที่จำเป็นและสำคัญมากที่สุดคือจะต้องมีอุดมการณ์อันแน่วแน่ที่จะทำเพื่อสังคม ชุมชน พื้นที่เป้าหมายนั้นจริงๆไม่ใช่เพื่อหวังผลประโยชน์ตอบแทนหรือเป็นการทำโครงการแบบปักป้ายถ่ายรูป ส่งผู้บังคับบัญชาเพื่อความก้าวหน้าในตำแน่งหน้าที่การงาน

          หากถามว่าแนวคิดที่ได้จากการอ่านหนังสือประกอบนั้นเหมาะสมกับพื้นที่การปฏิบัติงานหรือไม่ พื้นที่ ที่ทำโครงการสร้างเครือข่ายระหว่างกลุ่มเกษตรผสมผสานและกลุ่มน้ำพริกแกงนี้คือ บ้านดอนม่วง ตำบลวังทอง อำเภอวังทอง จังหวัดพิษณุโลก ส่วนหนังสืออ่านประกอบซึ่งข้าพเจ้าได้อ่านเพียงสองเล่ม คือ หนังสือเรื่องผู้ประกอบการสังคม และ แนวคิด เทคนิคและกระบวนการทำงานของนักพัฒนาสังคม ความเหมาะสมระหว่างพื้นที่การพัฒนากับแนวคิดที่ได้จากการอ่านหนังสือนั้นข้าพเจ้าคิดว่า แนวคิดหรือเทคนิคบางเทคนิคก็สามารถใช้ได้ดีกับพื้นที่ แต่บางเทคนิคก็ไม่สามารถใช้ได้เลย  จากการปฏิบัติงานในพื้นที่จึงต้องใช้หลายเทคนิคหลายวิธีการในการทำงานมาผสมกัน เพื่อให้เหมาะสมกับชุมชนบ้านดอนม่วง  ข้าพเจ้าคิดว่าแนวคิด เทคนิคต่างๆที่เขียนในหนังสือนั้น คือการถ่ายทอดประสบการณ์การทำงาน จากการศึกษาวิจัย ของผู้เขียน ซึ่งผู้เขียนอาจศึกษาและวิจัยในหลายๆพื้นที่  จนตกผลึกออกมาเป็นแนวคิดและเทคนิคการทำงานเพื่อเป็นแนวทางแก่นักพัฒนาสังคม แต่ทว่าทุกพื้นที่การพัฒนา ย่อมมีความแตกต่างหลากหลายทั้ง ความคิด ความเชื่อ สังคม วัฒนธรรม ภูมิประเทศ สภาพเศรษฐกิจ ไม่สามารถที่จะใช้แนวคิดหรือเทคนิคนั้นได้โดยตรง จำเป็นที่จะต้องมีการปรับเปลี่ยน ผสมผส